Kanda (ve diğer biyolojik örneklerde) bir maddenin tespit edilmesi ya da edilememesi, tek başına “kullanım vardır/yoktur” gibi kesin bir hükme indirgenemez. Çünkü tespit; örnek türüne, alınma zamanına, analitik yönteme (tarama–doğrulama), kesim değerlerine ve bireysel değişkenlere bağlıdır.
Örnek türü neden belirleyicidir?
Aynı madde, farklı örneklerde farklı “zaman pencerelerini” temsil edebilir: Kan ve oral sıvı daha çok yakın dönem maruziyeti; idrar çoğu maddede kana göre daha uzun bir pencereyi; saç ise keratin matriks nedeniyle uzun dönem bir kayıt mantığını yansıtabilir. Tırnak da keratin matriks olup aylar ölçeğinde pencere sağlayabilir.
“Pozitif” ve “negatif” sonuç ne söyleyebilir?
Pozitiflik, her zaman “etki altında olma” ile eş anlamlı değildir; negatiflik de her zaman “kullanım yoktur” anlamına gelmez. Özellikle örnek türü ve örnek alma zamanının, yorumun sınırını çizdiği; alkol için bile geri hesaplamaların (retrograd ekstrapolasyon/back calculation) ciddi belirsizlikler içerebildiği vurgulanmaktadır. Uyuşturucu/uyarıcı/uyutucu maddelerde de benzer şekilde, tek bir ölçüm çoğu zaman “zaman-doz-etki” üçlüsünü kesin kurdurmaz.
Örnek türü ve “tespit penceresi” neden kritik?
Oral sıvı, idrar, saç gibi matrikslerin her biri farklı bir zaman aralığını temsil eder; bu nedenle aynı kişi için farklı örneklerde farklı sonuç kombinasyonları görülebilir. Bu ayrımın pratikte önemli olduğu, adli uygulama dokümanlarında ve bilimsel tartışmalarda yer alır. Tırnak gibi keratin matrikslerde aylar ölçeğinde tespit penceresi olabileceğini gösteren çalışmalar da vardır.
1) Kanda pozitif, idrarda negatif
Örnek alma zamanı çok erken/çok geç olabilir; kan yakın dönemdeki kullanımı/maruziyeti açıklarken idrar metabolit penceresi farklı davranabilir. Ayrıca farklı yöntem ve kesim değerleri nedeniyle tarama/ doğrulama sonuçları ayrışabilir (Bu durumda rapor, zaman çizelgesi ve yöntem bilgisi olmadan “kesin kullanım yok” diyemez).
2) İdrarda pozitif, kanda negatif
İdrar, birçok madde/metabolit için daha uzun pencere sağlayabildiğinden, kan testleri negatifken idrardaki testlerin pozitifliği “yakın zamanda kullanım değil, geçmiş kullanım/metabolit atılımı” ile uyumlu olabilir.
3) Saçta pozitiflik
Saç analizinde yorum, “saç uzunluğu-segment” ve kontaminasyon/ayırma süreçleri gibi teknik ayrıntılara hassastır. Saçın tarihsel pencereyi temsil ettiği; örneğin standart uzunlukların yaklaşık birkaç aylık dönemi kapsadığı sık vurgulanır.
4) Tırnakta pozitiflik
Tırnak, keratin matriks içinde birikim gösterdiğinden aylar ölçeğinde pencere sunabilir; ancak bu matris için de örnekleme/temizleme ve yorum sınırlılıkları önemlidir.
5) “Negatif sonuç” ne söyleyebilir / ne söyleyemez?
Negatiflik, çoğu zaman “inceleme şartlarında tespit edilemedi” anlamına gelir. Örnek türü, alınma zamanı, analiz paneli ve yöntem duyarlılığı bilinmeden negatifliğin “kullanım kesin yok” şeklinde yorumlanması bilimsel olarak risklidir.
6) Alkol: Widmark yaklaşımı ve “olay saatindeki düzey” (retrograd hesap)
Trafik dosyalarında en sık talep edilen teknik işlerden biri, ölçülen BAC’den (kandaki alkol düzeyi) olay anına geri hesap yapılması veya “kaç içki hangi düzeye çıkar?” gibi senaryoların bilimsel sınırlarıyla değerlendirilmesidir.
Burada temel problem şudur: Geri hesaplamalar, elimine olma hızının kişiden kişiye değişmesi ve emilim fazının (absorpsiyon) varlığı nedeniyle belirsiz bir alandır; literatürde eliminasyon hızlarının geniş aralıkta değişebildiği ve bu nedenle hesapların mutlaka belirsizlik aralığıyla ele alınması gerektiği anlatılır.
“Kaç bardak alkol kaç promil yapar?” sorusu, ancak kişinin özellikleri, içkinin türü/miktarı, içim süresi, son içim zamanı, birlikte gıda alımı ve ölçüm zamanı bilindiğinde; o da çoğu zaman yaklaşık düzeyde tartışılabilir. Geri hesaplamanın “kesin sonuç” üretmek yerine, çoğu durumda olası aralıkları ve belirsizlikleri gösterdiği özellikle vurgulanır.
BAC ölçüm cihazları: kalibrasyon, hatalı ölçüm ve “kontaminasyon” başlıkları
Nefes alkol ölçümlerinde, cihazın kalibrasyonu ve kalibrasyonun standardize şekilde yapılması temel bir kalite adımıdır. Bu dosyalarda mütalaa, cihazın “ne ölçtüğünden” çok; ölçümün hangi prosedürle alındığı, cihaz bakım/kalibrasyon kayıtlarının varlığı, ölçüm tekrarı/uyum kriterleri ve pre-analitik koşulların (gözlem periyodu, kontaminasyon olasılığı, regürjitasyon/ reflü iddiası vb.) belgelenip belgelenmediği üzerinden güçlenir.
Madde tespiti yapılan kişinin teknik olarak ileri sürebileceği açıklama başlıkları
Zaman uyumsuzluğu: Örnek alınma zamanı, beklenen farmakokinetik/atılım penceresiyle uyumlu mu?
Reçeteli/tedavi amaçlı kullanım ihtimali: Uygun tıbbi kayıt/ reçete / epikriz ile desteklenebiliyor mu?
Metabolit-ana madde ilişkisi: Yorum, yalnızca “pozitif/negatif” değil; hangi metabolitin bulunduğu ve bunun neyi temsil ettiği üzerinden yapılmalı.
Analitik yöntem ve rapor kalitesi: Tarama/doğrulama yöntemi, raporlanan birimler, kesim değerleri, kalite kontrol unsurları ve ölçüm belirsizliği (varsa) değerlendirilir. (Kalite güvencesi çerçevesi için adli toksikoloji kalite kontrol rehberleri önemlidir.) Cihaz kalibrasyon sıkıntılarından doğabilecek hatalı sonuçların değerlendirilmesi gerekli olabilir.
Zincirleme muhafaza ve örnek bütünlüğü: Örneğin kimliklendirme, saklama koşulları, transfer kayıtları ve kontaminasyon ihtimali dosya üzerinden teknik olarak tartışılabilir. Örnekler üzerinde yapılacak analizlerin sonucu örneğin alınmasından laboratuvara ulaştırılana kadar geçirdiği aşamalara yani delil zincirine çok sıkıca bağlıdır. Test sonuçları değerlendirilirken mutlaka bu yönde de bir değerlendirme yapılmalıdır.
Uzman mütalaası için genellikle gerekli olanlar
Ön değerlendirme ve sağlıklı mütalaa için çoğu dosyada şu bilgiler belirleyicidir:
Talep edilen teknik soru(lar)
Örnek türü ve örnek alma zamanı (kan/idrar/oral sıvı/saç/tırnak; tarih-saat)
Analiz yöntemi (tarama ve doğrulama; GC/MS, LC-MS/MS vb.), raporlanan analit(ler), birimler ve kesim değerleri (varsa)
Zincirleme muhafaza / teslim-tesellüm kayıtları (olmaması da yorumlanmalıdır)
Sağlık kuruluşu başvurusu varsa tıbbi kayıtlar (ilaç öyküsü, tanı, acil başvuru, tedavi kayıtları; gerekiyorsa)
Varsa önceki bilirkişi raporları ve itirazların teknik gerekçesi
Geriye yönelik alkol düzeyi hesaplaması yapılması istenilecek dosyaların çoğunda, ön değerlendirme için şu bilgiler kritik olur:
Olay zamanı ve kronoloji (olay saati, örnek alma saati, ölçüm saati; varsa “son içim” beyanı).
Analiz yöntemi ve rapor içeriği: tarama-doğrulama bilgisi, cihaz/metot, raporlanan analitler, birimler, kesim değerleri, varsa belirsizlik/ölçüm tekrarı.
Alkol dosyalarında: nefes ölçüm cihazının seri bilgisi, bakım/kalibrasyon kayıtları, test prosedürü ve gözlem periyodu uygulaması.